Toen ik drie jaar geleden op zoek was naar inspirerende helden om over te vertellen in mijn kinderboek Helden! Mensen die de wereld mooier maakten, dook links en rechts de naam van Charles Dickens op. Tijdens het schrijven van het hoofdstuk over Ferdinand Domela Nieuwenhuis las ik dat Domela verhalen van Dickens goedkoop liet uitgeven om arbeiders te inspireren hun eigen lot te verbeteren. Florence Nightingale schreef met Dickens om slechte toestanden in de zorg onder zijn aandacht te brengen. Anne Frank vertelt dat haar vader in het Achterhuis verslingerd was aan Dickens. En over Nelson Mandela las ik dat als jonge man zo genoten had van… Dickens.

Voor een goed begrip van Dickens literaire drijfveren moeten we terug naar zijn kindertijd. Die begon heel gewoon en best gezellig. Totdat bleek dat de vader van Dickens ernstige schulden had, mogelijk veroorzaakt door gokken. Hij werd, met de rest van het gezin, opgepakt en naar een speciale gevangenis voor schuldenaren gebracht. Op de oudste dochter na, die een beurs gekregen had vanwege uitzonderlijk pianospel, en Charles. Die werd, 11 jaar oud, aan het werk gezet in een schoenpoetsfabriek in Londen. Hij woonde bij een onverschillige hospita en moest zich maar zien te redden. Deze zwarte periode in zijn leven heeft de schrijver nooit kunnen vergeten. Al zijn hoop, zijn talent, zijn idealen vielen weg. Hij kon niets meer en was niets meer. Hij ging enorm gebukt onder de uitzichtloosheid van de situatie.

Deze periode bepaalde de rest van zijn schrijversleven. Eenmaal volwassen en al snel beroemd, gebruikte hij zijn schrijverstalent om misstanden in de samenleving voor het voetlicht te brengen. Hij zette zich met name in om de situatie van arme kinderen te verbeteren. Kinderarbeid, armoede en de oneerlijke verdeling van het kapitaal werden de grote issues waar hij zich in zijn boeken tegen wilde verzetten. Hij heeft daarin héél veel voor de gewone man en vrouw betekend. Wat tot dan toe werden ze niet gezien en gekend.

Juist door zijn besluit zijn talenten in te zetten voor de gemeenschap, is zijn verhaal ook nu nog relevant en inspirerend. Voor ons allemaal, en zeker ook voor kinderen. Dickens nodigt uit onze talenten in te zetten voor een betere wereld. En dat kan iedereen ongeacht leeftijd, positie, opleidingsniveau, achtergrond, geslacht etc. De thema’s van toen zijn bovendien wereldwijd nog steeds relevant. De bankiers uit Little Dorrit bijvoorbeeld, zijn als de bankiers die de huidige crisis hebben veroorzaakt. En overal op de wereld zijn er nog steeds arme, uitgebuite kinderen zonder vooruitzichten. Voor veel  kinderen is dat een enorme eye-opener, heb ik gemerkt.

Tijdens schoolbezoeken heb ik – tot grote hilariteit – Charles Dickens wel vergeleken met Lady Gaga: die gebruikt haar positie ook om een boodschap te herhalen, namelijk dat ieder mens goed is zoals die is. Haar Born This Way Foundation is in die zin niet veel anders dan het activisme van Charles Dickens in zijn tijd. Mooi vind ik dat.

Mei vorig jaar ben ik een aantal dagen in Polen geweest om Auschwitz te bezoeken. ‘Je wereldbeeld zal veranderen,’ voorspelde iemand me. En dat is zo. Sinds mijn bezoek aan Auschwitz en eerder die maand ook Bergen-Belsen, kijk ik met aanzienlijk minder zekerheden naar de wereld en naar mensen. ‘We waren op het ergste voorbereid, maar niet op het ondenkbare,’ heb ik ergens gelezen. Woorden van een overlevende. En die ene zin, zegt alles. Het was ondenkbaar, maar het gebeurde.

Tien jaar geleden studeerde ik af met een scriptie over Etty Hillesum. ‘Zij stierf in Auschwitz,’ schreef ik destijds. Ik las in een boek van een overlevende dat je dat niet zo mag zeggen. Mensen stierven niet. Ze werden vermoord. Sterven is een te klein werkwoord voor wat daar plaatsvond. Ik heb veel aan haar gedacht en volgens joods gebruik een steentje – van thuis meegenomen – neergelegd. Morgen wordt in de Nieuwe Kerk een boek over haar broer Mischa gepresenteerd. Daar ga ik naar toe. En ik herlees haar woorden nog dikwijls. Ze maakt een wezenlijk deel uit van mijn denken en doen.

Ik dacht ook aan Anne Frank. Zij ging samen met haar zus Margot na Auschwitz naar Bergen-Belsen. Haar moeder bleef achter en ging dood van honger, ziekte en een gebroken hart. Haar dochters waren weg. Wat het lot van haar man was, wist ze niet.

Het werd me koud om het hart toen ik een ronde maakte langs de vele massagraven in Bergen-Belsen waar ook Margot en Anne in gesmeten zijn. Gesmeten, ja. Want sinds ik de verhalen van overlevenden heb gehoord, weet ik dat onze neiging het milder te maken, de werkelijkheid onrecht aandoet.

Ik denk vandaag aan al die mensen die in Auschwitz en al die andere kampen vermoord zijn. En aan de mensen die met ernstige littekens moeten leven.

Ik kon het bij die gelegenheden niet nalaten iets te vertellen over mijn beide grootmoeders – beppe’s. De moeder van mijn vader was presidente – zo heette de voorzitter toen nog – van de vrouwenvereniging in Garyp. Dat was bijzonder want in die tijd, jaren zestig, kreeg de domineesvrouw die functie altijd. Maar de predikant was (nog) niet getrouwd. En zo kon het dat een lekenvrouw de leiding kreeg over een belangrijk gezelschap in het dorp. Want dankzij het sparen van de vrouwen kon de preekstoel opgeknapt. Of was er eindelijk geld voor centrale verwarming in de woning van de predikant. En dan hebben we het nog niet eens over de belangrijke sociale functie van de vrouwenvereniging: vrouwen steunden en hielpen elkaar. Mijn beppe genoot van deze positie als presidente. Ze hield van aandacht. En ongetwijfeld kon ze als geen ander de sfeer en de gang van zaken prima bewaken.

Dan mijn andere beppe. Die was vice-presidente. En ongetwijfeld had ze die functie eerst wat afgehouden. Een ander kon het beter doen. Ze wilde al die aandacht niet. Maar ze voelde zich vast ook verantwoordelijk. Iemand moest het doen. En natuurlijk kon zij het!

Maar, o pech… Niet lang nadat ze toch voor de bijl ging en vice-president werd, werd de presidente ziek. En dat duurde wel een jaar. En zo lang was beppe feitelijk presidente. Ik heb de notulen uit die tijd bekeken. De notulist vond het op enig moment wel duidelijk: de vice-presidente noemde ze gewoon presidente. Maar dat was niet de bedoeling! Met potlood krabbelde beppe er ‘vice’ voor. Ze was en bleef vice-presidente. Prachtig.

Hun beider bloed loopt door mijn aderen. En dat alle vertelde ik dus. En daarna las ik voor uit ‘Het licht schijnt overal’. Ik las het verhaal van de geboorte van Isa (Jezus) volgens de islam en vertelde over Sint, Santa en de kerstboom. In mijn woonplaats zongen we een Nederlandse vertaling van The Twelve Days of Christmas. Heerlijk.

Kerstmis 2011 was mooi. Ik schuif mijn kerststallen, kerstman, sinterklaas en kerstcd’s weer in de kast en verheug me al op volgend jaar.

Deze TeGast werd zaterdag 10 december geplaatst in de Leeuwarder Courant. Als je er op klikt, wordt het artikel vergroot.

De tijd wás rijp. Het boek kreeg veel aandacht. Binnen twee maanden was de eerste druk uitverkocht. Inmiddels is de vijfde druk in voorbereiding.

In die periode bedachten we dat het aardig zou zijn een discussie-avond in de bieb te organiseren die aansloot bij de dieperliggende gedachte achter het boek: we wilden aandacht voor de vraag of kinder- en jeugdliteratuur een bijdrage kan leveren aan het goed samenleven van mensen uit verschillende culturen en religies. Onder andere Caja Cazemier zou meedoen: van haar was destijds Lotte en Karima net verschenen. En Karin Ghonem-Woets, verbonden aan de Universiteit van Tilburg, zou een lezing verzorgen.  Prachtig!

Maar belangstelling was er niet. Terwijl het boek als een zoet broodje over de toonbank ging, besloten we de avond te cancelen.

Afgelopen maand maakte de CPNB het thema van de Kinderboekenweek 2012 bekend: Hallo wereld! Over hoe culturen elkaar ontmoeten in verhalen.

Dit is een thema waar ik, zoals jullie begrijpen, superblij mee ben. Natuurlijk omdat ik kansen zie om wederom de boer op te gaan met mijn ‘Engelenboek’, maar vooral ook omdat ik het thema zo enorm belangrijk vind. We wonen samen in een grote, grote wereld. We kunnen elkaar leren kennen door naar elkaars verhalen te luisteren; bijvoorbeeld naar de vaak eeuwenoude levensbeschouwelijke en religieuze verhalen.

‘Begrip voor elkaar, begint met kennis van elkaar,’ zei de toenmalige burgemeester Job Cohen aan wie we het eerste exemplaar mochten aanbieden op een school-met-veel-culturen in Amsterdam. En hij had het niet beter kunnen zeggen.

Daarom: Hallo Wereld!

Ik viel met de neus in de boter: De Jong gaf een presentatie aan een groep bezoekers en dus kon ik meelopen en -luisteren. Na afloop nam De Jong uitgebreid de tijd voor een kop koffie op het terras tegenover het Dickens Museum. We spraken over Dickens idealen. Over zijn strijd tegen de kinderarbeid, tegen de erbarmelijke omstandigheden in werkhuizen en over de manier waarop een kleine groep rijken (de Scrooges van de wereld) steeds rijker werd in plaats van te delen met de vele, vele armen in die tijd. En over de actualiteit van al die thema’s. De Jong was trouwens afgelopen week nog op tv: een mooi interview over zijn drijfveren. Zie:  http://player.omroep.nl/?aflid=13274375

Ik moest op de weg terug naar huis denken aan de discussie die nu plaatsvindt over de Angolese tiener Mauro. Dickens, die zich het lot van kwestbare kinderen bijzonder aantrok, zou hier schande van spreken, bedacht ik me. Die zou er niet over piekeren om een jongen van 18, een kind nog, de grens over te zetten en te ontwortelen van alles wat hij kent en heeft. Heel even vroeg ik me af of ik in de geest van Dickens één van zijn werken naar Den Haag zou sturen, naar Leers bijvoorbeeld, maar ik schudde moedeloos mijn hoofd.

‘s Avonds trof ik een flink gezelschap aan in Tresoar in Leeuwarden: mensen die net als mijn man en ik kwamen luisteren naar Auke van der Woud, de schrijver vanKoninkrijk vol sloppen, een boek dat – vind ik – onterecht de Libis Geschiedenisprijs net niet heeft gewonnen… Voor wie het niet kent: dit boek schetst een indringend beeld van de armoede in sloppen in Nederlandse steden in de 19e eeuw: zwaar ellendige omstandigheden waar 60! (jawel: 60!!) procent van de mensen destijds in leefden.  

De presentatie van Van der Woud bracht me in gedachten terug bij Dickens: de wantoestanden die de schrijver Dickens beschreef over zijn 19e eeuwse Groot-Brittanië zijn (deels) dezelfde thema’s die de schrijver/onderzoeker Van der Woud aanroert, maar dan in ons land. Na afloop zei Van der Woud in een kort onderonsje dat hij het belangrijk vindt dat mensen dit deel van onze geschiedenis kennen. Hij wíl het verhaal vertellen. Zoals Dickens het verhaal wilde vertellen.

Eerder die dag, aan de koffie met meneer De Jong, hadden we het erover dat Dickens als een ongelukkig man is gestorven. Hij had niet bereikt wat hij had willen bereiken: hij had sociale kwesties op de agenda gezet, maar verre van opgelost. Hij had de lat heel hoog gelegd voor hemzelf.

Wij hebben als samenleving gekozen voor deze regering en voor dit beleid: een beleid dat een jongen als Mauro over de grens kan zetten omdat het binnen de regels past. Persoonlijk zou ik willen dat de lat veel hoger ligt: dat wel ruimhartiger omgaan met kwestbare mensen als Mauro.  Ik voel me soms machteloos, maar minstens even vaak strijdvaardig. We kunnen kiezen, mensen. We zijn geen slachtoffers. Mensen als Dickens, Domela, Troelstra, Van Houten: ze hebben onze voorouders geholpen om aan die afschuwelijke situatie waar 60 (!) procent van de mensen zich in ons land zo’n 100 jaar geleden nog in bevond, te ontworstelen. Laten wij, in hun geest, nu in de bres springen voor de kwetsbaren van vandaag.

Ook na de Kinderboekenweek leef ik met mijn Helden! Ze blijven me inspireren en ik blijf met alle plezier over hen vertellen. Ook volgende week, ook volgend jaar.

Over volgend jaar gesproken: dan is het twee honderd jaar geleden dat mijn held Charles Dickens werd geboren, de man die vocht tegen de kinderarbeid in zijn land. En hij wist waar hij het over had. Hij wist het als geen ander. Weten hoe dat zat? Ik kom met alle plezier langs…

Foto: Susan Brooijmans, Ploegsma

Afhankelijk van de leeftijd van de kinderen en de wensen van de school/bieb/boekwinkel vertel ik tijdens mijn optredens over mijn Helden! Ik pik er vaak één uit waar ik mijn verhaal aan ophang. Deze vrouw is één van mijn helden. Rosa heet ze. Rosa Parks. En ik vond het schitterend afgelopen week te merken dat honderden kinderen ademloos naar haar verhaal luisterden of het al kenden. Dankzij het boek .

Rosa  was een hele gewone vrouw. Een vrouw die hard werkte als naaister en ondervond hoe het was om een zwarte vrouw te zijn in de jaren 50 in de Verenigde Staten. Tot ze er op een dag genoeg van had altijd als tweederangs burger te worden behandeld. Het was 1 december 1955. Ze plofte op de eerste beste stoel in de bus op weg naar huis, een stoel die bedoeld was voor een blanke. En ze weigerde op te staan. Het was genoeg.

Vandaag vroeg ik aan kinderen wat het betekent om een held te zijn. Een meisje van een jaar of 8 zei: ‘Als je bang bent iets te doen, maar het toch doet.’ Geweldig. Reken maar dat de zenuwen door de keel gierden van Rosa Parks. Maar ze bleef zitten waar ze zat. En daarom is Rosa Parks mijn heldin.

Ziet er toch behoorlijk echt uit...

Komende maandag is het zover: dan begint voor mij de Kinderboekenweek en spring ik er vol in. Nou ja, beginnen: dat is ook weer niet waar want de afgelopen twee maanden is er bijna geen dag geweest dat de Kinderboekenweek niet op één of andere manier om aandacht vroeg. Afstemmen van bezoeken, nadenken over de inhoud, zoeken van materiaal, plannen van overnachtingen als de afstand te gortig wordt. Ook in huis merken ze er het nodige van. Mijn superomslag van Helden! staat lekker in de weg in de gang naast de kist van Florence en de stok van Gandhi. En dan hebben we het nog niet eens over het gevaarte in de woonkamer waarvan mijn echtgenoot onthutst zei: ‘Wat moet dat ding hier?’ Een Indiaas spinnewiel dus… 

Komt dat allemaal zien, zou ik zo zeggen! Heerenveen, Lemmer, Culemborg, Leeuwarden, Zaltbommel, Amersfoort, De Knipe, Doetinchem, Middelburg, Heerwaarden, Bussem, Almere etc: ik kom eraan! Veel van deze bezoeken zijn voor scholen, vaak in bibliotheken. Maar hier zijn de momenten waar je bij kunt zijn:

Boekhandel Binnert Overdiep in Heerenveen, woensdag 5 okt 15.30 (opgeven gewenst via www.binnertoverdiep.nl)

Boekhandel Selexys De Tille in Leeuwarden, donderdag 6 oktober 16.00 (zie http://www.selexyz.nl/winkels/32/activiteiten/)

Boekhandel Raadgeep en Berrevoets in Doetinchem, woensdag 12 oktober 14.00

Boekhandel De Drukkerij in Middelburg, donderdag 13 oktober vanaf 13.00 http://www.de-drvkkery.nl/index.php/agenda/activiteiten/911-janny-van-der-molen-leest-voor-in-de-drvkkery-donderdag-13-oktober 

Boekhandel Los in Bussum, vrijdag 14 oktober 16.00

Schouwburg Almere, slotdag van de Kinderboekenweek, vanaf 13.30 http://www.kinderboekenweekinalmere.nl/Spetterende-slotdag.html

Ik hoop je te zien in de Kinderboekenweek!